Materiały do terminologii więźb dachowych - podstawowe pojęcia, cz. 2

Ocena: 0
6284

Kontynuacja cyklu o charakterze słownikowym, którego pierwsza część ukazała się w grudniowym wydaniu miesięcznika DACHY. będący przyczynkiem do usystematyzowania terminologii konstrukcji więźb dachowych, spotykanych w architekturze obiektów zabytkowych.

Miecze

Ł

Łata
Poziomy element o niewielkim przekroju poprzecznym ułożony prostopadle do krokwi (bezpośrednio na krokwiach lub przybity do deskowania). Tworzy ruszt dla pokrycia dachowego. Łaty stosuje się m.in. pod pokrycia z blachy, gontu, dachówki czy łupka.

M

Miecz
Krótki element łączący się zazwyczaj z dwoma innymi (z reguły z pionowym i poziomym) na nakładkę lub czopy, ustawiony do nich skośnie, w ramach (np. stolcowych) często pod kątem zbliżonym do 45 stopni. Pełni rolę usztywniającą, a także skracającą rozpiętości konstrukcyjne. W dawnych więźbach zdarzają się miecze podobne do zastrzałów, tzn. dość długie, ale bywają też krótkie łączące więcej niż dwa elementy. Odmianę tego elementu stanowi miecz stopowy – skośny element łączący krokiew lub słup z belką wiązarową.

N

Namurnica
Namurnica, in. murłata. Krawędziak leżący bezpośrednio na koronie muru, stanowiący podstawę oparcia wiązarów więźby lub belek stropowych. Namurnice bywają pojedyncze i podwójne.

O

Oczep
Ostatni najwyższy element drewnianej konstrukcji ściany (lub jej kondygnacji), na którym może być oparta konstrukcja wiązara oraz belki stropowe. Pełni dla więźby funkcję analogiczną jak namurnica w konstrukcji murowanej.

Odwiązanie więźby
Zestawienie i dopasowanie (docięcie) wszystkich elementów więźby na ziemi wraz z wykonaniem złącz i ich oznakowaniem. Stosowane w starszych i bardziej skomplikowanych więźbach, obecnie najczęściej pomijane w procesie wykonawczym przy prostych konstrukcjach.

P

Płatew
Element poziomy konstrukcji więźby, przenoszący obciążenie oraz stężający konstrukcję w układzie podłużnym. Płatew zwykle oparta jest na stolcach (słupach stolcowych), tworząc bezpośrednio podstawę dla krokwi lub jętek, rzadziej dla kolejnych słupów. Razem ze słupami stolcowymi tworzy konstrukcję ramy stolcowej. Występują: płatew kalenicowa – płatew podpierającą krokwie w kalenicy; płatew połaciowa – płatew wspierającą krokwie lub jętki w pewnym oddaleniu od kalenicy i okapu, (najczęściej w połowie połaci dachu); płatew stopowa – płatew najniższa w konstrukcji ramy ze stolcem leżącym, spoczywająca na belce wiązarowej lub belkach stropowych, w niektórych przypadkach jej rolę pełni oczep. Wspiera stolec leżący i niekiedy krokwie w ich dolnej części.

Płatew, rygiel, stolce i zastrzały

Poduszka
Krótka belka położona na belce stropowej lub wiązarowej stanowiąca podstawę pod słup (lub kilka słupów). Dłuższa poduszka, na której znajduje się kilka słupów staje się podwaliną.

Podwalina
W konstrukcji więźb dachowych podłużny element spoczywający na belkach wiązarowych (stropowych) i stanowiący podparcie dla słupów ramy storczykowej lub stolcowej. W więźbach ze stolcem leżącym jest tożsama z płatwią stopową.

Połączenie ciesielskie
Sposób połączenia drewnianych elementów więźby dachowej mający za zadanie przenieść występujące siły. Rozróżnia się kilka podstawowych rodzajów połączeń, głównie na nakładkę i na czop o zróżnicowanych rozwiązaniach. W połączeniach ciesielskich występują łączniki w postaci kołków, często wykonane z twardych gatunków drewna.

Połączenie ciesielskie

Przypustnica
Element dodany do krokwi przy okapie, mający na celu zmniejszenie kąta nachylenia połaci dachu lub przedłużenie okapu (a często jedno i drugie). Pozwala również na osadzenie krokwi w większej odległości od końca belki wiązarowej. Przypustnicę stosuje się również w celu zabezpieczenia połączenia krokwi i belki wiązarowej przed zamakaniem. Trójkątne nadbitki na krokwie zwane są konikami.

Przypustnica

R

Rama wzdłużna
Konstrukcja usztywniająca wiązary na osi wzdłużnej budynku, łącząca elementy pionowe za pomocą rygli, zastrzałów, mieczy czy krzyży św. Andrzeja.

Rama wzdłużna

Rozpór
Element poziomy, ściskany, pomiędzy dwoma stolcami lub wieszakami zapobiegający ich przechyleniu się do środka.

Rygiel
Element poziomy pomiędzy dwoma słupami stanowiący część usztywnienia konstrukcji. Wyjątkowo w więźbach storczykowych spotyka się rygle ciągłe, łączące wszystkie storczyki więźby i połączone z nimi na przekładkę.

Rygiel i zastrzały

S


Siodło (siodełko)
Krótka belka umieszczana pod belkami wiązarowymi lub płatwiami (wyłącznie na podporach pośrednich – słupach) w celu skrócenia rozpiętości i rozłożenia obciążenia oraz wzmocnienia np. miejsca łączenia dwóch płatwi (belek).

Stężenie
Usztywnienie więźby za pomocą dodatkowych skośnych elementów konstrukcyjnych (zastrzałów i mieczy).

Stolec (słup stolcowy)
Element (słup) w układzie konstrukcyjnym ramy stolcowej. Rozróżnia się: stolec stojący – słup pionowy obciążający belkę wiązarową bądź stropową w pewnej odległości od jej zakończenia. Spoczywa na podwalinie albo bezpośrednio na belce wiązarowej (lub stropowej); wraz z podwaliną, na której stoi, płatwią, którą dźwiga oraz mieczami lub zastrzałami, które go usztywniają, tworzy on podporowy układ konstrukcyjny zwany ramą stolcową, usztywniający więźbę w kierunku podłużnym; stolec leżący – słup umieszczony ukośnie, obciążający belkę wiązarową bądź stropową na jej zakończeniu (w miejscu podparcia); czasem wsparty jest na podwalinie będącej płatwią stopową; razem z płatwią połaciową, mieczami lub zastrzałami tworzy ramę stolca leżącego; stolec kozłowy (kozioł) – stolec pochylony w kierunku zewnętrznym, wraz z płatwią i mieczami tworzący ramę kozłową.

Rama stolcowa z mieczami

Storczyk
Element pionowy w więźbie storczykowej, umieszczony w głównej osi wiązara (lub poza nią w więźbach dwu – i trójstorczykowych) oraz stanowiący wraz z ryglami i zastrzałami (mieczami) element podłużnego usztywnienia konstrukcji, czyli ramę storczykową. Rama storczykowa niekiedy usztywnia także murowane szczyty. Storczyk nie przenosi obciążeń pionowych na belkę wiązarową, gdyż jest podczepiany do krokwi w kalenicy lub za pomocą zastrzałów (zwanych ramionami) oraz jętek. W niektórych modyfikacjach więźby storczykowej spotyka się elementy poziome konstrukcji, np. belki wiązarowe czy stropowe podczepione do storczyka za pomocą tzw. mieczy stopowych storczyka.

Storczyk

W

Wiatrownica
Długa łata, a czasami krawędziak, przymocowywana na ukos od spodu krokwi (wyjątkowo na jej wierzchu poprzez przekładki) i stanowiąca usztywnienie więźby w kierunku podłużnym.

Wiatrownice

Wiązar

Podstawowy element nośny więźby złożony z dwóch symetrycznie zestawionych krokwi wraz z wewnętrznymi wzmocnieniami, ustawiony w płaszczyźnie pionowej. Rozróżnia się: wiązar pełny – wyposażony we wszystkie elementy konstrukcyjne niezbędne dla zapewnienia więźbie stateczności oraz przekazywania obciążeń z dachu na podpory; wiązar niepełny (pośredni) – wyposażony tylko w elementy niezbędne dla przejmowania obciążeń podkładu i pokrycia dachu.

Wieszar
Układ konstrukcyjny w wiązarach pełnych więźby wieszarowej składający się z elementu pionowego zwanego wieszakiem, dwóch podpierających go zastrzałów oraz belki wiązarowej pełniącej rolę ściągu. Występują wieszary z jednym lub kilkoma wieszakami. W wieszarach dwuwieszakowych pomiędzy wieszakami znajduje się poziomy rozpór zapobiegający ich przewróceniu się do środka.
Wieszaki usztywnione w kierunku podłużnym razem z płatwią i mieczami tworzą ramę wieszakową.
Wieszak służyć może również do podczepienia (podwieszenia) do niego elementów konstrukcji znajdujących się poniżej, przeważnie belek wiązarowych lub belek stropowych o dużej rozpiętości.

Więźba wieszarowa – dwuwieszakowa

Więźba
Układ konstrukcyjny mający za zadanie przenieść obciążenia dachu oraz pokrycia dachowego. Składa się z szeregu wiązarów usztywnionych w kierunku podłużnym i poprzecznym. Podstawowe typy więźb, występujące na ziemiach polskich od średniowiecza do czasów współczesnych, opisane zostały w osobnym opracowaniu zamieszczonym w niniejszym tomie. W praktyce archeologicznej, a przede wszystkim w budownictwie ludowym, spotkać można jeszcze następujące typy więźb o konstrukcji archaicznej: więźba sochowo-ślemieniowa – typ konstrukcji utworzonej z pionowych, rozwidlających się u góry słupów zwanych sochami i opartego na ich rozwidleniach poziomego elementu zwanego ślemieniem. Konstrukcję nośną pod pokrycie dachowe tworzą luźno ułożone na zrębie oraz zahaczone o ślemię żerdzie zwane kluczami. Spotyka się również konstrukcję półsochową, w której skrócona socha oparta jest na najwyższym bierwionie konstrukcji zrębowej ściany szczytowej; więźba ślegowa – typ konstrukcji utworzonej z poziomych bierwion (najczęściej okrąglaków) zwanych ślegami położonych na wieńcach zrębu obu ścian szczytowych budynku oraz z nimi związanych, tworzących luźny ruszt pod pokrycie dachowe wykonane z desek zwanych zakrylinami.

Wymian
Krótki element umieszczony w poprzek krokwi, może np. występować przy kominach lub może  stanowić oparcie dla krokwi kulawek bądź np. okien połaciowych. Wymiany występują również jako elementy poprzeczne spinające belki stropowe oraz wiązary w wiązaniach wolnych.

Z

Zastrzał
Długi element ustawiony skośnie i swymi końcami osadzony na nakładki lub czopy w dwóch skrajnych elementach. Zastrzał nie tylko je łączy, ale często przebiega w formie kołkowanych przekładek przez jeden lub kilka elementów wewnętrznych ustawionych między nimi. Zastrzały występujące w różnych systemach konstrukcyjnych pełnią zróżnicowane funkcje, np. usztywniające w ramach wzdłużnych i ścianach szkieletowych lub jako wiatrownice w więźbach. Przenoszą siły rozciągające w ramionach storczyków lub siły ściskające w konstrukcjach wieszarowych. Zastrzały biegnące ukośnie w górę nazywane są ramionami, a ukośnie w dół – nogami.

Znaki montażowe (ciesielskie)
Znaki wykonywane na elementach konstrukcji dachu w czasie jej odwiązywania w celu określenia położenia danego elementu w trakcie montażu. Spotykane również w innych konstrukcjach szkieletowych. Wykonywano je przy pomocy narzędzi ciesielskich (siekier i dłut). Często ich wycinanie poprzedzone było rysowaniem (tzw. „rudką”, później ołówkiem), sporadycznie zaś kończyło się na tym etapie (stąd, tak wykonane, trudno je dzisiaj odczytać). Znaki najczęściej wykonywano w formie wycięć kreskowych (dwa uderzenia skośne – przeciwstawne – narzędziem siekierowatym) oraz kresek (jedno pionowe uderzenie lub zarysowanie powierzchni drewna ostrzem narzędzia), przy których dodatkowo dłutowano trójkąty. W jednym i drugim przypadku znaki te, dokumentujące kolejne narastanie elementów, były złożone z pojedynczych nacięć lub formą zbliżone były do cyfr rzymskich. Zdarzają się znaki w formie wgłębień wykonanych dłutami prostymi lub owalnymi, bardzo rzadko natomiast spotyka się oznaczenia abstrakcyjne zestawione z nacięć kreskowych wykonanych na styku dwóch elementów.

Autorzy są pracownikami naukowymi zajmującymi się
zagadnieniem historycznych konstrukcji ciesielskich.
mgr inż. arch. Dominik Mączyński,
prof. dr hab. arch. inż. Jan J. Tajchman,
mgr Maciej Warchoł
Zdjęcia: Dominik Mączyński

Źródło: Dachy, nr 1 (121) 2010

 

 

PODZIEL SIĘ:
OCEŃ: