Informacje dla dekarza, cieśli, blacharza, architekta, projektanta, konserwatora i inwestora. Błędy, usterki, wilgoć i zacieki. Budowa, remonty i naprawy. Dachy płaskie, zielone i skośne. Dachówki, blachodachówki, łupek, gont, folie, papy, blachy. Konstrukcje, materiały, wykonawstwo. Więźba dachowa, drewno i prefabrykaty. Kominy i obróbki. Okna dachowe. Narzędzia i urządzenia. Izolacje i wentylacja. Informacje dla dekarza, cieśli, blacharza, architekta, projektanta, konserwatora i inwestora. Błędy, usterki, wilgoć i zacieki. Budowa, remonty i naprawy. Dachy płaskie, zielone i skośne. Dachówki, blachodachówki, łupek, gont, folie, papy, blachy. Konstrukcje, materiały, wykonawstwo. Więźba dachowa, drewno i prefabrykaty. Kominy i obróbki. Okna dachowe. Narzędzia i urządzenia. Izolacje i wentylacja.
Informacje dla dekarza, cieśli, blacharza, architekta, projektanta, konserwatora i inwestora. Błędy, usterki, wilgoć i zacieki. Budowa, remonty i naprawy. Dachy płaskie, zielone i skośne. Dachówki, blachodachówki, łupek, gont, folie, papy, blachy. Konstrukcje, materiały, wykonawstwo. Więźba dachowa, drewno i prefabrykaty. Kominy i obróbki. Okna dachowe. Narzędzia i urządzenia. Izolacje i wentylacja.

Opracowanie mykologiczne zabytkowej więźby dachowej, cz 2. Uwagi

Ocena: 5
4691

 

Chciałbym podzielić się swoimi doświadczeniami dotyczącymi sporządzania opinii mykologicznych. Posłużę się przykładem opracowania wykonanego dla zabytkowej więźby dachowej jednego z XVII-wiecznych kościołów w województwie łódzkim.

 


Fot. 4. Połać główna dachu w momencie przeprowadzania analizy

Opis stanu zachowania badanego dachu i konstrukcji więźby

Lokalizacja, wygląd bryły świątyni
Piękna późnobarokowa fasada kościoła wraz z dzwonnicą i dawnym kolegium kształtują zasadniczą część zachodniej pierzei placu (…). Prócz fasady frontowej kościoła, dzwonnicy i elewacji d. kolegium, z placu dobrze widoczna jest także znaczna część elewacji południowej kościoła. Czytelna w ten sposób bryła świątyni jest ważnym, monumentalnym elementem współtworzącym przestrzeń urbanistyczną w tej części miasta, a wizualnie oraz kompozycyjnie jest powiązana z placem, stanowiąc jego dominantę. Do 1971 r. dach główny kościoła był przykryty dachówką ceramiczną, co jest widoczne na zachowanych archiwalnych fotografiach pochodzących z lat 1915, 1940 i z 1966 roku. Całkowita wymiana pokrycia dachu z ceramicznego na blachę ocynkowaną miała miejsce w latach 1971–721.

Elementy zewnętrzne2
Dach dwuspadowy nad nawą główną kościoła, zakończony jest trójpołaciowo nad prezbiterium. Pokryty jest obecnie blachą stalową – ocynkowaną, układaną z arkusza i łączoną na rąbek stojący. Widoczne są odkształcenia powierzchni pokrycia dachu oraz wyraźne odkształcenia linii kalenicy. Deformacje te wskazują na uszkodzenia konstrukcji więźby dachowej, które mogą pochodzić z różnych okresów czasu3.

 

 


Fot. 5. Centralna część konstrukcji więźby – widok dolnych partii konstrukcji w kierunku zachodnim

Połączenie pomiędzy dachem nad nawą główną i ścianą wschodnią kościoła jest miejscami nieszczelne. Po stronie południowej i północnej występuje korozja murku z wolutami, zamykającego dach od strony elewacji frontowej kościoła. Tynk i miejscowo cegła uległy uszkodzeniom w wyniku okresowego silnego zawilgocenia, spowodowanego nieprawidłowo wykonanymi obróbkami dachu.

Zewnętrzna powierzchnia blachy pokrycia dachu była konserwowana przez malowanie i aktualnie nie widać na jej powierzchni większych uszkodzeń. Uwagę zwraca jednak stan blachy pokrycia dachu na dzwonnicy, która znajduje się obok. Jej pokrycie nie było malowane i obecnie wykazuje miejscami zaawansowaną powierzchniową korozję.

Obróbki blacharskie dachu nad nawą główną, odprowadzenie wód opadowych4

Wody opadowe z dachu nad nawą główną i znad prezbiterium odprowadzane są za pomocą rynien i rur spustowych częściowo na dachy boczne i na teren przy kościele. Od strony północnej widoczne są uszkodzenia i deformacje rynien – załamania i opuszczenia, spowodowane prawdopodobnie przez śnieg i lód. W miejscach tych wody opadowe przelewają się przez rynny i zawilgacają zewnętrzne mury świątyni. Uszkodzona jest rura spustowa na północnej ścianie prezbiterium. Nieszczelności powodują zawilgacanie powierzchni ściany i odpadanie tynku5.

 

 

 

 

 

 


Fot. 6. Fragment górnej części konstrukcji więźby – widoczny jest sposób zawieszenia storczyków na jętkach

Nad prezbiterium stwierdzono także pęknięcie rynny. Pod tym miejscem widoczne są silne uszkodzenia tynków na ścianie. W wyniku zalewania ściany na dużej powierzchni tynki są odspojone i popękane, a część tynku już całkowicie odpadła.

Od strony południowej rynny są także uszkodzone, widoczne są zawilgocenia gzymsu przy ujęciu rury spustowej, a rynna jest miejscowo wygięta, co powoduje przelewanie się wody w czasie większych opadów deszczu i zawilgacanie powierzchni ścian kościoła. W tych miejscach widoczne są także uszkodzenia tynków.

Wyłazy na dach zlokalizowane są w połaci północnej przy ścianie szczytowej wschodniej i nad prezbiterium. Na końcu kalenicy dachu nad prezbiterium umocowany jest metalowy krzyż6.

 

 

 

 

 

 


Fot. 7. Wtórnie dodane wzmocnienia belek wiązarowych w zachodniej części konstrukcji więźby

Elementy wewnętrzne
Dostęp7
Wejście na poddasze nad nawą główną i nad prezbiterium jest możliwe po drabinie z poziomu chóru i dalej wąską klatką schodową, umieszczoną w grubości murowanej ściany. Lokalizacja wejścia – w narożniku północno-wschodnim poddasza.

Materiał i układ konstrukcji więźby dachowej
Więźba dachowa udostępniona do oceny stanu zachowania wykonana jest w konstrukcji drewnianej, z drewna iglastego (sosnowego). Większość elementów jest obrabiana ręcznie tradycyjnymi metodami ciesielskimi. Stwierdzono, że opis konstrukcji więźby zamieszczony w karcie ewidencyjnej zabytku nie odpowiada faktycznemu układowi konstrukcji.

Jest to konstrukcja jednostorczykowa, zredukowana poprzecznie8. Storczyk występuje w każdym wiązarze, a redukcja polega na sposobie jego zawieszenia – w co drugim wiązarze storczyk jest zawieszony na dwóch jętkach całkowitych oraz na jednej parze zastrzałów, a w dolnej części posiada poprzecznie umieszczone miecze stopowe, mocowane w belce wiązarowej.

 

 

 

 


Fot. 8.  Fragment konstrukcji więźby na granicy nawy i prezbiterium. Po prawej stronie zdjęcia widoczne są promieniście rozchodzące się belki i belki kulawkowe

W bocznych partiach wiązarów pełnych znajdują się także zastrzały przechodzące przez jętki pierwszego poziomu, mocowane w belce wiązarowej na czop (elementy te prawdopodobnie dodano później, o czym świadczy m.in. sposób obróbki powierzchni drewna). Schematyczny układ konstrukcji pokazano na rysunku.

W wiązarach niepełnych storczyk jest zawieszony tylko na dwóch jętkach całkowitych i usztywniony na dole mieczami stopowymi. Układ wiązarów pokazano na rysunku.

Rama storczykowa posiada podwalinę, jest jednoryglowa, stężona zastrzałami w formie krzyży św. Andrzeja w dolnej części i mieczami nad ryglem. Rygiel odcinkowy jest połączony ze storczykami na nakładkę prostą. Połączenia są kołkowane.

 

 

 

 


Fot. 9. Ocynkowana blacha pokrycia dachu jest widoczna przez niepełne deskowanie połaci

We wszystkich wiązarach, bliżej końcówek krokwi, występują miecze, mocowane (z wyjątkiem miejsc, gdzie były dokonane naprawy) w belkach wiązarowych na złącza ciesielskie – na tzw. zamek „płetwowy” i kołkowane. Połączenia jętki i zastrzału oraz rygla ze storczykiem a także storczyka i jętek: na nakładkę prostą, kołkowane. Na końcówkach krokwi znajdują się przypustnice. Pod kalenicą krokwie są połączone na kołkowane zwidłowanie.

Nad prezbiterium płatwie podpierające krokwie trzech połaci dachu są wsparte na pięciu skośnie umieszczonych słupkach.

Dwa z nich umieszczone są za wiązarem nr 26, pozostałe trzy na promieniście rozprowadzonych belkach w których zamocowano belki kulawkowe. Krokwie narożnicowe dachu nad prezbiterium zbiegają się na słupie wiązara nr 26-26/. Deskowanie połaci dachu – niepełne, wykonane z desek sosnowych. Od strony poddasza jest widoczna pomiędzy deskowaniem warstwa zewnętrznego pokrycia dachu – blacha stalowa, ocynkowana.

W konstrukcji występują trzy rodzaje ciesielskich znaków montażowych.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Fot. 10. Przykłady znaków ciesielskich na badanej konstrukcji

Znaki w formie elementów geometrycznych – np. głębokie nacięcie w formie linii do której dochodzą wycięte dłutem w drewnie małe trójkąciki (ilość trójkącików odpowiada kolejnemu numerowi krokwi i miecza), oznaczenia w formie kwadracików wyciętych wąskim, płaskim dłutem na powierzchni drewna i umieszczonych w dwóch rzędach. Ilość kwadracików odpowiada numerowi storczyka (znaki te umieszczono na części storczyków w wiązarach od 4 do 13). Trzecim oznaczeniem są wycinane płaskim dłutem cyfry rzymskie (na storczykach, w wiązarach od 26 do 14). Część elementów konstrukcji pozbawiona jest oznaczeń (np. krokwie od strony południowej, belki wiązarowe).

Dawna ciesielska numeracja wykonana jest w postaci dwóch ciągów i narasta od wiązara 2-2/ w kierunku zachodnim do 13-13/ oraz rozpoczyna się także od strony prezbiterium i narasta w stronę wschodnią od wiązara 26-26/ do 14-14/. Orientacyjne rozmieszczenie ciesielskich znaków montażowych pokazano na fot. 1.

 

 

 


Fot. 11. Wprowadzone wzmocnienia konstrukcji spowodowały wycięcie fragmentów oryginalnego materiału (wiązar nr 20-20/)

Jednorodność, kompletność konstrukcji
Poza opisaną powyżej konstrukcją wiązarów storczykowych, którą można przypisać do fazy powstania kościoła, w więźbie dachowej widoczne są elementy dodane w czasie prowadzonych kolejnych napraw konstrukcji. Stwierdzono także braki elementów i przeprowadzone wymiany elementów.

Do najważniejszych należy zaliczyć9:

 

 

  • w osi podłużnej konstrukcji, w części wschodniej – dodanie podwieszonej belki mającej za zadanie wzmocnić podwalinę ramy storczykowej. Belka ta swoim końcem po stronie wschodniej oparta jest na ścianie kościoła, dalej w kierunku zachodnim jest podwiązana do podwaliny storczyka za pomocą metalowych strzemion oraz jest podtrzymywana przez poprzeczne belki kotwione w murze kościoła. Belka ta nie występuje na całej długości poddasza,
  • we wschodniej i zachodniej części poddasza widoczne są wprowadzone wtórnie konstrukcje w postaci wieszarów wykonanych z wykorzystaniem belek wiązarowych (5-5/, 20-20/ i 23-23/). Mają one za zadanie zwiększenie sztywności belek i przeciwdziałanie ugięciom (fot. 15). Wprowadzając te wzmocnienia wycięto dolne części storczyków oraz krzyży św. Andrzeja w wiązarach 20-20/ i 23-23/,
  • z innych zmian należy zauważyć naprawy konstrukcji polegające na dodaniu nakładek na uszkodzone belki wiązarowe, podkładek pod skrócone miecze (przy końcach belek wiązarowych), naprawy końcówek belek wiązarowych, naprawy jętek, wypoziomowanie i wzmocnienie ugiętych krokwi przez dodanie nakładek na krokwie i podkładek pod deskowanie, skrócenie zastrzałów w przerobionych wiązarach nr 20-20/ i 23-23/.


W belkach wiązarowych występują puste gniazda po złączach ciesielskich oraz (w niektórych belkach) dodatkowe wycięcia pod murłaty10.

 

 


Fot. 12. Szkicowa lokalizacja uszkodzeń

Uszkodzenia drewna konstrukcji
W czasie oględzin ustalono miejsca, w których występują uszkodzenia drewna spowodowane czynnikami biologicznymi. Orientacyjną lokalizację uszkodzeń spowodowanych przez korozję biologiczną (na poziomie belek wiązarowych) pokazuje rys. 16.

Ustalone uszkodzenia konstrukcji:

 

 

  • silnie uszkodzona przez owady spuszczela pospolitego końcówka belki kulawkowej przy ścianie szczytowej wschodniej – prowizorycznie podparty zastrzał,
  • końcówki belek wiązarowych od strony południowej nr 2/, 3/, 4/ uszkodzone przez grzyby domowe powodujące brunatny rozkład drewna i owady techniczne szkodniki drewna (naprawiane przez nadbijanie), a od strony północnej uszkodzone końcówki belek wiązarowych nr 2, 3, 4, pod końcówkami belek od strony południowej praktycznie brak murłaty, która uległa zniszczeniu przez grzyby domowe powodujące brunatny rozkład drewna,
  • dolna jętka w szczątkowym wiązarze nr 1-1/ (numeracja własna) – uszkodzenia powierzchni spowodowane przez owady techniczne szkodniki drewna (obecnie jętka jest ociosana ze skorodowanych warstw drewna)11,
  • dolna jętka w wiązarze nr 2-2/ – uszkodzenia powierzchni drewna przez owady techniczne szkodniki drewna (jętka o zmniejszonym przekroju na skutek ociosania ze skorodowanych warstw),
  • dolna jętka w wiązarze nr 3-3/ – pęknięcie połączenia jętki i krokwi po stronie południowej (krokiew 3/),
  • podwójna murłata ułożona po stronie północnej wykazuje silne odcinkowe zniszczenia spowodowane przez grzyby domowe12, m.in. pomiędzy wiązarami 2-4, 9-16, 18-21, 22-26, pod murłatą brak jest izolacji przeciwwilgociowej (w miejscach tych mogą występować także uszkodzenia połączenia belki wiązarowej i końcówki krokwi, co będzie możliwe do stwierdzenia po usunięciu pokrycia dachu),
  • poprzeczna beleczka blokująca ramię wieszara od strony północnej, leżąca pomiędzy wiązarami nr 4-5-6 – została powierzchniowo uszkodzona przez owady spuszczela pospolitego,
  • podwójna namurnica13 ułożona po stronie południowej wykazuje silne odcinkowe zniszczenia spowodowane przez grzyby domowe i owady techniczne szkodniki drewna (m.in. kołatkowate), np. pomiędzy wiązarami: 2/-3/-4/, 9/-10/ (aktywny przeciek i rozwijające się zagrzybienie drewna) 13/-14/-15/, 16/-17/-18/-19/, 20/-21/-22/-23/-24/-25/-26/,
  • miejscowo nastąpiło całkowite zniszczenie drewna. Pod namurnicą brak jest izolacji przeciwwilgociowej. W miejscach tych mogą występować także uszkodzenia połączenia belki wiązarowej i końcówek krokwi,
  • uszkodzenia końcówek belek wiązarowych i krokwi przez grzyby domowe i owady w okolicach uszkodzonych murłat, np. w wiązarach nr 2, 4, 6, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19 od strony północnej, nr 2/, 3/, 4/, 9/, 10/, 14/, 17/, 18/, 20/, 25/ od strony południowej. Uwaga: końcówka i oparcie belki wiązarowej 25/ oraz połączenie belki wiązarowej i krokwi są bardzo silnie zniszczone przez grzyby domowe i owady i znajdują się w stanie awaryjnym!14 W pasie okapu występuje aktywny zaciek,
  • w konstrukcji więźby wiele krokwi zostało wzmocnionych nakładkami, które jednocześnie miały za zadanie wypoziomować połać dachu (np. krokwie nr 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21 po stronie północnej). Część krokwi posiada dawne wgłębne uszkodzenia spowodowane przez owady techniczne szkodniki drewna i grzyby domowe, które niszczyły drewno w miejscach zacieków i zawilgoceń – np. krokiew nr 6 – znacznie osłabiony przekrój elementu na skutek korozji biologicznej lub krokiew nr 21 – brak części krokwi pod wzmocnieniem Przykładem uszkodzonych elementów, które zostały naprawione może być krokiew nr 26, którą wzmocniono nakładkami, obcięto końcówkę i zwiększono wysokość belki wiązarowej wykonując w tym miejscu nowe mocowanie krokwi15.

Ponadto stwierdzono:

  • w ramie storczykowej występują braki elementów konstrukcji (np. brak jest części elementów krzyża św. Andrzeja pomiędzy wiązarami 23-24-25-26), a niektóre elementy są niedokładnie spasowane co wpływa na zmniejszenie sztywności tej konstrukcji16,
  • wprowadzone wzmocnienia w wiązarach 20-20/ i 23-23/ uszkodziły konstrukcję storczyków i ramy storczykowej,
  • ramię wieszaka w wiązarze nr 5 (od strony północnej)– powierzchniowo uszkodzone przez owady spuszczela pospolitego, nie stwierdzono żeru aktywnego,
  • część połączeń pomiędzy elementami konstrukcji jest rozluźniona, kołki są wysunięte (np. w wiązarze nr 19-19/ poluzowane jest połączenie miecza stopowego i belki wiązarowej, uszkodzenie końcówki miecza przez owady spuszczela pospolitego – kwalifikuje się do naprawy),
  • kilka storczyków jest wychylonych od pionu w kierunku zachodnim, rozluźnieniu uległy połączenia z jętkami np. wiązar 9-9/ i 11-11/ – uszkodzone połączenia17 należy poprawić i wzmocnić.

Na skutek uszkodzeń krokwi oraz wprowadzenia zastrzałów pracujących jako słupki (a nie wieszaki) wystąpiły dość znaczne ugięcia belek wiązarowych. Pomiędzy wiązarem 4-4/ i 5-5/ pod konstrukcją ramy storczykowej widoczna jest poprzeczna belka, która opiera się na łuku sklepienia nawy głównej. Belkę tą należy bezwzględnie usunąć!18
 


Fot. 13. Przykład uszkodzenia konstrukcji

Deskowanie dachu – miejscami brak jest desek. Nad nawą nie stwierdzono widocznych prześwitów lub innych uszkodzeń poszycia. Nad prezbiterium widoczne są nieduże nieszczelności pokrycia z blachy (prześwity). Na powierzchni deskowania widać ślady po niewielkich zaciekach – deski są miejscami ciemniej przebarwione, posiadają białe naloty – wysolenia. Na styku ściany zachodniej i dachu występują nieszczelności.

Na poddaszu brak jest skutecznej wentylacji19.

Górna część konstrukcji jest niedostępna – na wysokości powyżej 4 m nie widać większych uszkodzeń, chociaż występują braki niektórych elementów w konstrukcji (zwłaszcza w ramie storczykowej)20. W niedostępnych w czasie badań miejscach konstrukcji (np. zewnętrzna powierzchnia krokwi pod blachą pokrycia) mogą występować uszkodzenia drewna krokwi i ich końcówek (o czym świadczą ugięcia niektórych krokwi). Miejsca te będą dostępne tylko po zdjęciu obecnego pokrycia. W czasie oględzin dolne końcówki krokwi nie były w pełni dostępne, a cześć krokwi i końcówek belek wiązarowych była zasłonięta przez nadbite deski. Po usunięciu desek możliwa będzie dokładna ocena zakresu uszkodzeń drewna21.

Konstrukcja wykazuje uszkodzenia spowodowane przez owady techniczne szkodniki drewna. Uszkodzenia te występują gniazdowo w całej przestrzeni poddasza. W większości w istniejących już uszkodzeniach struktury drewna stwierdzono nieaktywny żer larw owadów spuszczela pospolitego (Hylotrupes bajulus L. i kołatkowatych). Wykonane miejscowe odkrywki nie ujawniły obecności żywych larw owadów w pobranych próbkach drewna22.

Stwierdzono poważne uszkodzenia konstrukcji drewnianej przez grzyby domowe, powodujące brunatny rozkład drewna. Występują one głównie w skrajnych częściach poddasza, w pasach przyokapowych. Aktywny rozwój grzybów i zawilgocenie konstrukcji w pasie przyokapowym stwierdzono na odcinku 9/-10/ 16/-19 i 24/-25/-26/ (strona południowa).

Widoczne są także pęknięcia niektórych końcówek krokwi.

Występują drobne nieszczelności na styku ściany frontowej kościoła i dachu.

 

 


Fot. 14. Braki i naprawy konstrukcji

Na powierzchni deskowania widoczne są ślady po niewielkich zaciekach – deski są miejscami silnie przebarwione, posiadają białe naloty – wysolenia23. W połaci dachu nad prezbiterium po stronie południowo–zachodniej zaobserwowano miejscowe nieszczelności pokrycia z blachy (niedokładności obróbek, prześwity).

Orientacyjną lokalizację uszkodzeń spowodowanych przez korozję biologiczną pokazuje rysunek.

Stopień zagrożenia mykologicznego
Drewno widoczne w konstrukcji miejscowo jest porażone przez owady techniczne szkodniki drewna (głównie przez spuszczela pospolitego (Hylotrupes bajulus L.), namurnice nie posiadają izolacji przeciwwilgociowej i są odcinkowo całkowicie lub bardzo silnie zniszczone przez grzyby domowe powodujące brunatny rozkład drewna24.

Niektóre końcówki belek wiązarowych i krokwi są uszkodzone przez owady i grzyby domowe i wymagają dodatkowego sprawdzenia i ewentualnego wzmocnienia. Konstrukcja ramy storczykowej jest osłabiona przez demontaż elementów, wykazuje odkształcenia. Na poddaszu brak jest skutecznej wentylacji.

W wykonanych odkrywkach nie stwierdzono występowania żywych larw owadów – technicznych szkodników drewna. W kilku miejscach konstrukcji stwierdzono aktywnie rozwijające się zagrzybienie drewna (9/-10/, 24/-25/-25/) spowodowane przez grzyb domowy biały (Antrodia sinuosa).

Przyczyny rozwoju czynników biologicznych niszczących obiekt
Do najważniejszych przyczyn występujących uszkodzeń drewnianej konstrukcji można zaliczyć:

 

 

  • miejscowe zawilgacanie korony murów przez wody opadowe w pasie okapu (uszkodzenia rynien, obróbek, drobne nieszczelności pokrycia, brak wentylacji), co przy braku izolacji namurnic stwarza sprzyjające warunki dla rozwoju grzybów domowych (np. w końcówkach krokwi, przypustnicach),
  • brak izolacji końcówek belek wiązarowych opartych na koronie muru – zawilgocenie muru sprzyja miejscowemu rozwojowi grzybów domowych,
  • brak zabezpieczenia chemicznego drewna w elementach wymienianych lub naprawianych umożliwił żer owadów technicznych szkodników drewna (substancje zawarte w preparatach chemicznych po kilku latach mogą tracić swoje właściwości ochronne, należy ja aplikować ponownie),
  • wystąpił także wtórny żer owadów technicznych szkodników drewna w elementach zainfekowanych przez grzyby domowe. 

W uszkodzonych przez owady miejscach wystąpiły typowe zniszczenia struktury drewna w tych częściach elementów, w których znajdowało się więcej bielu. W elementach konstrukcji pod

1–2 cm warstwy skorodowanej drewno nie wykazuje uszkodzeń. Elementy z większym uszkodzeniem przekroju należy wzmocnić lub wymienić. Zawilgocenia ścian oraz nieszczelności pokrycia spowodowały miejscowe wystąpienie zagrzybień drewna. Największemu uszkodzeniu uległy murłaty (praktycznie na całej długości), gdzie doszło do silnego, a miejscami całkowitego zniszczenia drewna.

Wartość zabytkowa konstrukcji i kwalifikacja remontowa
Więźba dachowa nad nawą główną i prezbiterium kościoła jest konstrukcją zabytkową, posiadającą wartość dawnego dzieła ciesielskiego.

Co prawda na powierzchniach niektórych elementów brak jest ciesielskich znaków montażowych, sposób obróbki powierzchni jest zróżnicowany pod względem jakości wykonania, połączenia pomiędzy elementami są wykonane w niezbyt dokładny sposób, a przeprowadzone naprawy wpłynęły na pomniejszenie walorów naukowych tego ustroju, niemniej zachował się czytelny dawny układ konstrukcji, który posiada wartość historyczną, a obecnie wymaga uporządkowania i naprawy. Konstrukcja więźby powinna nadal podlegać ochronie konserwatorskiej.

Brak możliwości przeprowadzenia generalnego remontu konstrukcji w latach ubiegłych skutkował wykonaniem licznych napraw o charakterze prowizorycznym. Nie ma również pewności, w jakim stanie zachowały się krokwie od strony poszycia dachu (o czym wspominałem wcześniej) – część z nich musi ulec wymianie lub radykalnemu wzmocnieniu.

Stan zachowania i bezpieczeństwo konstrukcji powinien ocenić konstruktor. Powinien on podać również zalecenia naprawcze dla konstrukcji, uwzględniając wytyczne Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Murłaty kwalifikują się do całkowitej wymiany połączonej z dodaniem izolacji przeciwwilgociowej na koronie murów. Końcówki belek wiązarowych kwalifikują się do naprawy lub całkowitej wymiany. Rama storczykowa musi zostać uzupełniona i naprawiona. Połączenia ciesielskie trzeba poprawić i ewentualnie wzmocnić.

Nowe elementy w konstrukcji i pozostawione stare elementy należy zabezpieczyć impregnatami do drewna i poprawić wentylację poddasza wykonując wywietrzniki w połaciach dachu (w przypadku krycia blachą).

Całość pokrycia dachu nad nawą główną i prezbiterium kościoła należy wymienić, rozpatrując możliwość przywrócenia historycznego rodzaju pokrycia i odtworzenia wyglądu bryły kościoła (stosując pokrycie ceramiczne) – według decyzji WKZ.

Zalecenia
Z uwagi na zabytkowy charakter obiektu przed przystąpieniem do prac projektowych należy wykonać architektoniczną inwentaryzację pomiarową oraz opinię konstrukcyjną.

Pokrycie dachu demontować odcinkami, a konstrukcje przeznaczone do pozostawienia oczyścić z brudu i kurzu. Uszkodzone miejsca konstrukcji po odsłonięciu i ociosaniu z warstw skorodowanych naprawić przez wykonanie miejscowych uzupełnień i wzmocnień metodami ciesielskimi, z użyciem impregnowanego drewna, według projektu budowlanego wykonanego na podstawie ekspertyzy konstrukcyjnej.

Mury, które były zawilgocone i miały styczność z zagrzybionym drewnem, należy oczyścić i odgrzybić stosując zalecony preparat chemiczny.

Wykonać prawidłową izolację przeciwwilgociową w miejscach, w których drewno styka się z murem. Nowe elementy konstrukcji wykonać z drewna impregnowanego fabrycznie lub poddać impregnacji zabezpieczającej przez dwukrotne smarowanie barwionym preparatem (…)25. Kolejne zabiegi wykonuje się zwykle w odstępach co sześć godzin przy suchej i ciepłej pogodzie. Do nakładania środków używa się pędzli malarskich26. Smarować należy wszystkie powierzchnie elementów, w tym wyrobione miejsca połączeń przed montażem27.
Wykonać wentylację poddasza – otwory nawiewne i wywiewne zabezpieczyć przed ptactwem za pomocą gęstej siatki. Na poddaszu wykonać z desek pomost umożliwiający okresową kontrolę stanu zachowania konstrukcji i jej pokrycia.

Uporządkować instalację elektryczną i dodać oświetlenie poddasza.

Informacje końcowe
Bhp
W trakcie wykonywania zabiegów: impregnacyjnych, grzybobójczych i dezynsekcyjnych należy przestrzegać przepisów ppoż. i bhp zawartych w rozporządzeniu ministra infrastruktury z 6 lutego 2003 r. (Dz.U. nr 47, poz. 401, rozdział 11) oraz przepisów zawartych w ulotkach informacyjnych producenta.

Nadzór
Wszelkie prace prowadzone w obiekcie zabytkowym przed ich realizacją muszą uzyskać zgodę w formie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, a ich wykonanie musi być nadzorowane również przez WKZ.

Zalecone preparaty chemiczne dla celów konserwacji obiektu (…)28

Ważność opinii mykologicznej wynosi (…) lata od daty opracowania29

W przypadku niejasności lub pojawienia się nowych okoliczności wymagających dalszych ustaleń, należy skontaktować się z autorem opracowania30.

Podsumowanie
Podsumowując, należy stwierdzić, iż opinia mykologiczna ujawnia występujące uszkodzenia w konstrukcji i ma służyć utrzymaniu obiektu w dobrym stanie technicznym. W przypadku zabytków jest to ważny element monitoringu dziedzictwa. Aby był skuteczny, muszą mu towarzyszyć konkretne prace remontowo–zabezpieczające, wykonane przez fachową i rzetelną ekipę, pracującą pod ścisłym nadzorem konserwatora.

Przypisy:
1 Z historycznego punktu widzenia wymiana pokrycia na blachę ocynkowaną (dyktowana zapewne ówczesnymi możliwościami finansowymi i dostępnością materiałów) powinna być dzisiaj uważana za rozwiązanie prowizoryczne i w znaczący sposób obniżające walory estetyczne i historyczne obiektu. Zastosowanie nowego pokrycia bez odpowiednio wykonanej wentylacji poddasza ma istotny wpływ na trwałość drewnianej konstrukcji.
2 Zewnętrzne oględziny obiektu wykonuje się na ogół jako pierwsze – umożliwiają ustalenie różnego rodzaju uszkodzeń, usterek i odkształceń, które mają wpływ na stan zachowania budowli i mogą być ogniskami korozji biologicznej. Naniesienie miejsc uszkodzeń na rysunek pomaga w odszukaniu i sprawdzeniu ewentualnie powiązanych z nimi obszarów występowania podobnych uszkodzeń we wnętrzu budowli. Miejsca te powinny być poddane później bardzo szczegółowym oględzinom.
3 Uszkodzenia lub związane z nimi naprawy.
4 Bardzo istotne jest sprawdzenie stanu zachowania i ewentualnych uszkodzeń obróbek ścian i kominów, stanu zachowania i szczelności rynien, kociołków zbierających wody opadowe, rur spustowych (na całej ich wysokości) oraz rozmieszczenia i prawidłowości wykonania wylotów rur spustowych i sposobu odprowadzenia wód opadowych od ścian budynku.
5 Uszkodzenia rynien i rur spustowych, a także nieszczelne lub niedrożne odpływy z czasem powodują duże szkody w zabytkowej substancji obiektu (odparzenia i korozję zewnętrznych i wewnętrznych tynków, cegieł i zaprawy w spoinach, zawilgocenie ścian wewnątrz obiektu, zagrzybienia itd.).
6 W czasie remontu należy zwrócić uwagę na mocowanie elementów znajdujących się na dachu i właściwe zabezpieczenie tych miejsc.
7 Należy podać, w którym miejscu znajduje się dostęp na poddasze.
8 Użyta w opisie nomenklatura pochodzi z opracowania prof. J. Tajchmana „Historyczne ciesielskie konstrukcje dachowe. Propozycja systematyki i uporządkowania terminologii ciesielskich konstrukcji dachowych występujących na terenie Polski” (DACHY 6/2010 i nast.).
9 Im bardziej szczegółowy jest opis uszkodzeń, tym lepsza jest to informacja dla konstruktora i koserwatora.
10 Taka sytuacja może m.in. świadczyć o wymianie konstrukcji więźby dachowej, która uległa uszkodzeniu lub zniszczeniu.
11 Ociosywanie elementów ze skorodowanej warstwy drewna spotykane jest często w dawnych konstrukcjach dachowych – w ten sposób usuwano zniszczoną warstwę drewna i jednocześnie ustalano, czy pozostały przekrój kwalifikuje jeszcze element do pozostawienia.
12 Mur przy namurnicach często bywa zawilgocony co ma związek z uszkodzeniami rynien, koszy i rur spustowych.
13 Namurnica – in. murłata, określenie użyte wymiennie.
14 Ustalenie w opinii miejsc, w których może zagrażać awaria budowlana powinno być dla zarządcy obiektu sygnałem do podjęcia natychmiastowych działań i chociażby prowizorycznego usunięcia zagrożenia.
15 Osobiście uważam, że remonty dawnych konstrukcji więźb powinno wykonywać się bez całkowitego demontażu konstrukcji – in situ. Wymieniać należy najbardziej zniszczony materiał, który utracił właściwości konstrukcyjne i którego nie można naprawić przez zastosowanie rozwiązań ciesielskich ani przez zastosowanie innych nowoczesnych metod naprawczych. O zakresie wymian powinien decydować doświadczony konstruktor, szanując zabytkową substancję. Generalnie przy remoncie należy stosować tradycyjne metody ciesielskie, a nowe elementy dyskretnie oznaczać.
16 Brakujące elementy w konstrukcji należy uzupełnić poprzez dodanie elementów wykonanych z drewna (z tego samego gatunku co drewno konstrukcji) i połączonych w tradycyjny sposób.
17 Nie należy prostować wychylonych storczyków, w krańcowych przypadkach można stosować nietypowe i odwracalne rozwiązania wzmacniające (np. za pomocą linowych odciągów).
18 Oparcie się konstrukcji na sklepieniu jest poważnym zagrożeniem mogącym spowodować zawalenie się sklepienia.
19 Wcześniejsze pokrycie z dachówki zapewniało naturalną wentylację poddasza, w obecnym pokryciu z blachy nie wykonano odpowiednich wywietrzników.
20 Przy oświetleniu konstrukcji silnym źródłem światła widoczne stają się uszkodzenia występujące na powierzchni drewna (przebarwienia, zacieki, pęknięcia, otwory wylotowe owadów, spękania, utwory grzybów) – nie wyklucza to jednak uszkodzeń, jakie mogły wystąpić od strony pokrycia dachowego, jednak brak dostępu uniemożliwia dokładniejsze zbadanie elementów.
21 Stan zastany konstrukcji w dniu wykonania oględzin.
22 Praktycznie, jeśli nie występuje aktywny żer owadów, brak jest źródeł wilgoci i nie występuje aktywne zagrzybienie, drewno nie ulega dalszemu zniszczeniu spowodowanemu przez czynniki biotyczne
23 Najłatwiejszym sposobem rozróżnienia wysolenia od grzybni jest pobranie próbki i umieszczenie jej w naczyniu z wodą – wysolenia rozpuszczą się w wodzie.
24 Czasami brak jest możliwości szczegółowego określenia rodzajów występujących grzybów domowych – może to być związane z wcześniej prowadzonymi zabezpieczeniami chemicznymi drewna, które mogą mieć wpływ na rozwój grzybów.
25 Ze względu na charakter tekstu usunięto nazwy handlowe zaleconych preparatów chemicznych.
26 Czasami stosuje się metodę oprysku.
27 Zgodnie z Instrukcją ITB elementy wykonane z drewna masywnego o przekroju min. 14 x 14 cm nie wymagają impregnacji przeciwogniowej, gdyż uznane są za nierozprzestrzeniające ogień. Należy rozważnie dobierać preparaty, gdyż wcześniej wykonane zabiegi impregnacyjne mogą np. uniemożliwić wprowadzenie zalecanej przez producenta środków ilości soli zawartych w niektórych preparatach.
28 Punkt ten zawiera opisy zaleconych preparatów chemicznych.
29 Okres ważności opinii mykologicznej jest uzależniony od stanu zachowania obiektu i stwierdzonego postępu rozwoju korozji biologicznej.
30 Tu adres i telefon do wykonującego ekspertyzę.        



mgr inż. arch. Dominik Mączyński
Narodowy Instytut Dziedzictwa w Warszawie
Zdjęcia: Autor

 

Źródło: Dachy, nr (177) 
PODZIEL SIĘ:
OCEŃ:

Aktualności

SunRoof, międzynarodowy startup tworzący dachy solarne 2w1 i technologię do zarządzania energią, nawiązał współpracę z Polskimi Hurtowniami ...

Polski rynek firm z sektora dekarskiego dynamicznie się rozwija. Rodzimi producenci proponują coraz to nowe technologie i produkty, które us...

Trybunał Sprawiedliwości potwierdził prawo Komisji Europejskiej do ustalania priorytetów w zakresie spraw z dziedziny konkurencji. Swoją dec...

Grupa PSB Handel S.A. śledzi ceny wiodących materiałów dla budownictwa oraz domu i ogrodu, co pozwala obserwować zmiany trendów, które oddaj...

Eksperci Akademii CREATON spotkali się już z ponad 450 dekarzami podczas 120 wizyt przeprowadzonych w ramach trwającej od maja V edycji akcj...

Ruukki Construction kontynuuje strategię rozwoju i inwestuje około 4 miliony euro w nową linię produkcyjną systemów rynnowych w swoim zakład...

Leksykon dachów

W budynkach bez stropów drewnianych oraz w celu uzyskania większej, wolnej przestrzeni pod dachem mają zastosowanie konstrukcje dachowe bez ...

  Podobno każdy człowiek rodzi się z jakimś darem bożym, który powinien w swoim życiu doczesnym odkryć i rozwinąć. W naszych czasach jest...

Jednym z wielu problemów dawnego budownictwa były odpowiedniej jakości dachy. Miały one bowiem chronić budynki nie tylko przed niekorzystnym...

  W odległych czasach największym szacunkiem cieszyli się ludzie starsi, tzw. starszyzna plemienna, prezentująca doświadczenie i wiedzę. ...

Dziś okna dachowe stanowią dopracowany technicznie element standardowego wykończenia budynku. Ich historia to około 150 lat pomysłów, techni...

Najbardziej znaną wieżą w naszej kulturze jest biblijna wieża Babel, która budowana przez ludzi miała sięgać nieba, za co Bóg ukarał ich, mi...