Karpiówka na dachu Zamku Książ

Ocena: 5
3563

Zamek Książ to prawdziwa perła Dolnego Śląska. Na wyremontowanym dachu tego obiektu położono karpiówkę – dachówkę ceramiczną idealnie sprawdzającą się w remontach zabytkowych obiektów.

Fot. Wienerberger

Zamek Książ staje się obecnie międzynarodowym ośrodkiem kulturalnym, centrum wymiany myśli, miejscem edukacji postaw obywatelskich i kultywowania idei trojga narodów – Polski, Niemiec i Czech. Zamek i organizowane w nim imprezy cieszą się wielkim zainteresowaniem i przyciągają tłumy uczestników. Przepiękne plenery, wnętrza zamkowe, dziedziniec honorowy stanowią scenerię odbywających się tam licznych wydarzeń. Piękny nowy dach kompleksu zamkowego stanowi eleganckie dopełnienie uroków Zamku Książ. 

Śląskie Neuschwanstein 
Książ to trzeci co do wielkości zamek w Polsce – po Malborku i Zamku Królewskim w Krakowie. Posiada imponującą kubaturę rzędu ok. 150 000 m3 i liczy ponad 400 pokojów. Otacza go piękny park i słynne stajnie. 

Niektórzy porównują go do zbudowanego przez Ludwika Szalonego wspaniałego bawarskiego zamku Nauschwanstein, pierwowzoru bajkowych zamków z filmów Disneya, ponieważ on również jest obiektem niezwykle bogatym w architektoniczne detale, jest tak samo położony na zalesionym wysokim wzgórzu, skąd rozpościera się piękny widok na całą okolicę. 

Zamek Książ – Śląskie Neuschwanstein
Fot. Wienerberger

 

Zbudowany został w XIII wieku przez księcia Bolka z Piastów Świdnickich i w ciągu następnych wieków wielokrotnie zmieniał właścicieli, był przebudowywany, niszczony, ulegał pożarom i był odbudowywany. Najdłużej Książ znajdował się w posiadaniu rodziny Hochbergów, których dzieci – synowie księżnej Daisy i księcia Jana Henryka – walczyli przeciw Hitlerowi: Jan Henryk XVII w armii brytyjskiej, a Aleksander w wojsku polskim. Odnowione mauzoleum tej zasłużonej rodziny znajduje się na terenie zamkowego parku. W 1941 roku zamek skonfiskowali naziści a po wojnie stacjonowali w nim i dewastowali go Rosjanie. Przez kolejne lata Zamek był dalej rujnowany przez okoliczną ludność a zaniedbania remontowe pogłębiały się. 

W latach 60-tych ruszyły pierwsze prace remontowe. Od 2004 roku remonty całego kompleksu wspierają także środki Unii Europejskiej, które współfinansują niemal wszystkie działania renowacyjne na Zamku.  

Trochę historii dachu
Ostatni poważniejszy remont dachu był przeprowadzony w latach 80-tych i zmieniono wtedy resztki pokrycia z dachówki ceramicznej na blachę miedzianą o grubości od 19 mm do 25 mm łączoną na styk. W dachówce pozostały tylko wieże. Bryty blachy łączone były na rąbek stojący a mocowanie blachy do deskowania wykonano jako pośrednie z zastosowaniem łapek a częściowo jako bezpośrednie gwoździami i wkrętami. 

Niestety, krycie dachu pozostawiało wiele do życzenia. Wkręty i gwoździe (stosowane głównie od strony zewnętrznej do mocowania blachy do deskowania) spowodowały już po kilkunastu latach powstanie znacznej ilości dziur w blasze w wyniku korozji galwanicznej. W połączeniu z niestarannym i nieprofesjonalnym wykonaniem miejsc wrażliwych, np. koszy, okapów, pasów nadrynnowych, doprowadziło to do ciągłego przeciekania i zamakania deskowania i w konsekwencji całego budynku poniżej. Do tego przy układaniu arkuszy blachy wykonywano za małe zakładki. To sprawiło, że bardzo szybko pojawiły się liczne nieszczelności, które pracownicy działu technicznego Zamku musieli doraźnie bez końca naprawiać, aby ochronić komnaty przed zalaniem. 

Sposób krycia połaci – krycie w łuskę 

Obecny, nowy remont dachu, który zakończył się w 2017 roku, odbywał się przez kilka lat etapami, więc na wielu pięknych zdjęciach możemy oglądać kompleks zamkowy, którego dach pokryty jest dwoma rodzajami materiału – starą blachą miedzianą z lat 80-tych oraz nową karpiówką. 

Ochrona wartości zabytkowej
Ponieważ Zamek Książ jest objęty ścisłą ochroną konserwatorską, przy projektowaniu i wykonywaniu robót kierowano się wartością zabytkową jako wartością nadrzędną. Roboty były przeprowadzane tak, aby pozostawić jak największą możliwą ilość niezniszczonych elementów historycznych – w tym elementów dachu. Na przykład uszkodzone elementy więźby dachowej nie były wymieniane w całości, ale jedynie oczyszczane do zdrowego drewna i zabezpieczane oraz ewentualnie uzupełniane w zakresie uszkodzeń. W ten sposób zachowała się też większość deskowania.

Kosz równomiernie przewiązany prosty

Dachy Zamku Książ pełne są większych i mniejszych okien, bawolich ok i innych skomplikowanych konstrukcji, wymagających wykorzystania ceramicznych akcesoriów. Cała realizacja była wyzwaniem dla umiejętności dekarskich i wymagała ogromnej precyzji. Prace odbywały się pod nadzorem konserwatora, który szczególnie przy projektach na taką skalę jest jedną z kluczowych postaci podczas renowacji.

Więźba
Ogólnie rzecz biorąc więźba była w dość dobrym stanie. Drewno konstrukcyjne było na tyle zdrowe z tak małą ilością sęków i o tak małym stopniu spękania, że jej stan był dopuszczalny przy tego typu obiektach. Lokalne uszkodzenia przekrojów krokwi wyniknęły z wieloletniego przeciekania dachu i łatwo je można było usunąć. Poza tym nie stanowiły zagrożenia dla statyczności dachu. Takie uszkodzenia więźby występowały głównie w okolicach przykoszonych. Co do niedokładności montażu więźby, to głównie uzupełniano elementy mocujące i zaflekowano (uzupełniono) obluzowane połączenia ciesielskie.

Kosz równomiernie przewiązany sercowy

W niektórych częściach kompleksu zamkowego konieczne było uzupełnienie więźby, ponieważ w trakcie dawnego remontu dachu przy pokrywaniu go blachą miedzianą niefrasobliwie niestety usunięto jej osłabione fragmenty. Zresztą tam, gdzie kładziono blachę, więźba dostosowana do cięższego pokrycia nie była statycznie potrzebna. Na szczęście nie usunięto jej wszędzie i w tych miejscach bez obaw można było ułożyć dachówki ceramiczne. 

Wybór pokrycia 
Wybór pokrycia był oczywisty. Choć dach pokryty był blachą miedzianą, to oryginalne pokrycie dachu Zamku stanowiła ceramiczna karpiówka gotycka – bardzo częste pokrycie dachów zabytkowych.  

Wybrano ceramiczną karpiówkę marki Koramic firmy Wienerberger w wykroju gotyckim o szerokości 18 cm w kolorze czerwonej angoby. To dachówka bardzo często wykorzystywana przy renowacji historycznych obiektów. Ma stosunkowo niewielkie rozmiary i specjalny system mocowań, który sprawdza się przy wymagających konstrukcjach. Oprócz uwarunkowań historycznych o wyborze tego pokrycia zadecydowały dodatkowe względy jakimi charakteryzują się materiały ceramiczne – niepalność oraz wysoka odporność na mróz i deszcz. 

Sposób wykonania wolego oka przy kryciu w łuskę

Sposób krycia
Dachówkę położono w łuskę, gdzie jeden rząd dachówek leży na każdej łacie konstrukcyjnej. Trzeci rząd dachówek zachodzi na pierwszy o wymaganą długość przekrycia.

Karpiówki są układane w sposób regularny w wiązaniach połówkowych, przy czym na skomplikowanych elementach połaci i dachu dopuszcza się stosowanie wiązań gęstszych (ale maks. ćwiartkowych). W tym przypadku do wykonania kalenicy użyto zarówno dachówek kalenicowych, jak i szczytowych przyciętych  oraz szczytowych 3/4, które ułożono także w łuskę. 

Liczne na dachu zamku elementy dekoracyjne – lukarny, baszty, okna, wole oka – wymagały wykonania wielu koszy. Zostały one wykonane na dwa sposoby – albo jako kosz równomiernie przewiązany prosty albo równomiernie przewiązany sercowy. 

Baszty zamku również zostały pokryte karpiówką układaną w łuskę. Zastosowano krycie stożkowe o regularnych wiązaniach, przy czym najmniejszy wymiar dachówki to 1/2. 

Krycie stożka baszty w łuskę w wiązaniu regularnym

Ponieważ pokrycie wymieniane było stopniowo, bez uprzedniego zdjęcia całego starego pokrycia, na dachu podczas montażu znajdowały się jednocześnie dwa rodzaje materiału pokryciowego o bardzo różnym ciężarze własnym. Roboty musiały więc być tak zaplanowane i tak przeprowadzone, aby na jednym fragmencie dachu obie jego połacie jak najkrócej były pokryte różnymi materiałami. Inaczej możliwe byłyby niekontrolowane i znaczne przemieszczenia więźby dachowej, które mogłyby mieć katastrofalne skutki. Warunek ten stanowił organizacyjne wyzwanie, ale wykonawcy podołali mu bez problemu. 

Zakres robót
Cały remont dachu miał bardzo szeroki zakres. Prace rozbiórkowe wiązały się również z odzyskiem starego miedzianego pokrycia. Należało je zdjąć, zmagazynować i – co ważne – oddać do sprzedaży zgodnie z ustaloną procedurą. Ze sprzedaży starej blachy miedzianej Miasto Wałbrzych – właściciel Zamku Książ – uzyskało kilkadziesiąt tysięcy zł, które dołączyły do środków finansujących remont. Do zadań do wykonania w obrębie dachu należał cały zestaw prac, które wykonuje się przy generalnych remontach dachów. To nie tylko roboty ciesielskie, wymiana pokrycia, ale także m.in. wymiana orynnowania, wykonanie w miedzi 0,7 mm obróbek blacharskich przy użyciu łączników nie powodujących korozji galwanicznej, montaż systemowych akcesoriów dachowych, płotków, haków, stopni i ław oraz systemowe zabezpieczenie okapów, kalenic i grzbietów przed ptakami i zwierzętami. Ponadto wykonawcy remontu przeprowadzili wymianę okien w obrębie dachu, renowację elementów ozdobnych i sztyc, remont odtworzeniowy instalacji odgromowej, wymianę latarni wieży głównej Zamku, montaż instalacji przeciwoblodzeniowej, naprawę kominów.

Dach Zamku Książ obfituje w liczne detale – lukarny, wole oka, wieże
Fot. Wienerberger

Dużym utrudnieniem przy prowadzeniu prac remontowych było to, że budynek był cały czas użytkowany. Przy dostawie i składowaniu materiałów budowlanych na tak małej powierzchni, jaką stanowi wzgórze zamkowe, musiał więc być zapewniony dojazd i dojście do budynku głównego oraz do wszystkich obiektów kompleksu, a także do wszystkich czynnych lokali usługowych zlokalizowanych w budynku głównym. 

Opracowanie redakcyjne
Grafiki – Herbert Wartmann, Technika układania dachówki karpiówki, wyd. PCB

Źródło: Dachy, nr 4 (232) 2019

PODZIEL SIĘ:
OCEŃ: