Historyczne ciesielskie konstrukcje dachowe. Propozycja systematyki i uporządkowania terminologii, cz. 5

Ocena: 0
2121

W dawnych jętkowych więźbach stolcowych spotykamy także sporadycznie rozbudowane usztywnienie poprzeczne.

Rys. 1. Miecze ram stolcowych: A. mieczowanie podłużne B. mieczowanie podłużne i poprzeczne

W dawnych jętkowych więźbach stolcowych spotykamy także sporadycznie rozbudowane usztywnienie poprzeczne między ramami stolcowymi w postaci dodatkowych zastrzałów lub mieczy oraz poziomych elementów, które proponowałbym nazwać ryglami międzyrasowymi (poprzecznymi), a nie rozporami, bo nie występują tu siły poziome. Mniej rozbudowane usztywnienia poprzeczne bywają ograniczone tylko do mieczy poprzecznych, łączących stolce z jętkami. W takich więźbach mamy do czynienia jednocześnie z mieczami podłużnymi i poprzecznymi (rys. 1).

Ramy o stolcach leżących zazwyczaj położone są bezpośrednio pod krokwiami, tak że na płatwiach połaciowych spoczywają jednocześnie i jętki, i krokwie. Ramy te w przeważającej większości ustawione są na podwalinie, na której dodatkowo spoczywają krokwie, stąd podwalinę tę będziemy nazywać płatwią stopową (jest to jedyny wyjątek w systemie ram wzdłużnych – rys. 3, 4). Ramy stolca leżącego z reguły usztywniane są zastrzałami (rzadziej mieczami) w dość zróżnicowanych konfiguracjach. Przeważnie zastrzały te łączą stolce i z płatwiami połaciowymi, i z płatwiami stopowymi (rys. 3). Czasami w przestrzeni między płatwiami występują rygle łączące wzdłuż stolce leżące między sobą (rys. 7: A, C). Stolce leżące, aby nie mogły przewrócić się do środka, zabezpieczane są rozporami (poprzecznymi) i dodatkowo usztywnione mieczami poprzecznymi (rys. 3), ale także i zastrzałami biegnącymi od stolców leżących poprzez rygle do jętek (rys. 4)1.

Rys. 2. Toruń. Ratusz. Model więźby o stolcach leżących z 1727 r. A. Widok ogólny więźby
B. Widok więźby po częściowym zdjęciu krokwi dla pokazania systemu stolca leżącego

Fot. J. Krawczyk

Rys. 3. Więźba jętkowa o stolcach leżących o ramie z podwaliną – płatwią stopową:
A. wiązar pełny; B. wiązar niepełny; C. przekrój podłużny; D. aksonometria

Rys. 4. Więźba jętkowa o stolcach leżących w dwóch kondygnacjach (Wrocław, ul. Kiełbaśnicza 20)

Następną odmianą konstrukcji jętkowych są więźby wiszące zwane wieszarowymi. Nazwa pochodzi od głównego elementu niosącego – wieszara składającego się w najprostszych rozwiązaniach (dla niewielkich rozpiętości, tj. do 8 m) z jednego stolca wiszącego zwanego wieszakiem2 i dwóch podpierających go ściskanych zastrzałów oraz belki wiązarowej pełniącej rolę ściągu. Przy większych rozpiętościach stosowane są dwa wieszaki (a nawet trzy na obu kondygnacjach).

Miedzy tymi dwoma wieszakami na wysokości podparcia ich zastrzałami pojawia się rozpór (rys. 5). Wieszary tworzą wiązary pełne. Połączone są one między sobą (poprzez wiązary niepełne) wzdłużną ramą wieszakową dzięki płatwi położonej na wieszakach i połączonym z nimi mieczom. Na płatwiach spoczywają jętki, na których opierają się krokwie.

Rys. 5. Więźba jętkowa wieszarowa dwuwieszakowa

7. Więźby jętkowe o mieszanym systemie konstrukcji
Omówione typy konstrukcji jętkowych mogą wzajemnie łączyć się w więźby o mieszanym systemie konstrukcji (rys. 6). Rozwiązania te mogą być różnorakie.

Na rys. 7 widać ich trzy przykłady:  A. więźbę jętkową o stolcach leżących połączoną z konstrukcją pojedynczego storczyka, B. więźbę jętkową dwustolcową połączoną także z pojedynczym storczykiem, C. więźbę jętkową o stolcach leżących w dwóch kondygnacjach połączoną z wieszarem jednowieszakowym; jakby dla dodatkowego podparcia zastosowano tu dwuczęściowe rozpory wspinające.

Rys 6. Świdnica. Kościół Pokoju. Model więźby o mieszanym systemie konstrukcji z 1657 r. Więźba składa się z konstrukcji o stolcach leżących i z konstrukcji storczykowej w górnej kondygnacji jętek – zredukowanej podłużnie
Fot. J. Krawczyk

Rys. 7. Przykłady więźb jętkowych o mieszanym systemie konstrukcji: A. więźba jętkowa o stolcach leżących z pojedynczym storczykiem B. więźba jętkowa dwustolcowa z pojedynczym storczykiem C. więźba jętkowa o stolcach leżących w dwóch kondygnacjach z wieszarem jednowieszakowym

8. Więźby płatwiowo-kleszczowe: stolcowe i wieszarowe
Kolejną grupę konstrukcji dachowych tworzą więźby płatwiowo-kleszczowe dzielące się na stolcowe i wieszarowe (rys. 8). Charakterystyczną cechą tych konstrukcji są krokwie zawsze oparte bezpośrednio na płatwiach (o czym już była mowa), które spoczywają na stolcach lub wieszakach jako podstawowym elemencie ram wzdłużnych. Ramy te rozwiązywane są podobnie (a czasami nawet tak samo) jak ramy wzdłużne w więźbach jętkowych. Całość konstrukcji wiązara pełnego spinają w kierunku poprzecznym kleszcze umieszczone bezpośrednio pod płatwiami. Łączą one krokwie poprzez stolce bądź wieszaki, utrzymując tym samym ramy stolcowe lub wieszakowe we właściwej pozycji. Wiązary pełne rozstawione są co kilka metrów. Między nimi znajdują się wiązary puste złożone najczęściej z samych krokwi, gdyż nie muszą tutaj występować belki wiązarowe. W tym rozwiązaniu opisywane więźby upodobniają się do wolnych więźb jętkowych. Wiązary pełne mogą być także pozbawione belki wiązarowej, gdyż spoczywają na płatwiach – namurnicach.

Rys. 8. Więźby płatwiowokleszczowe: stolcowe i wieszarowe

Przypisy
1 Na rys. 4 pokazany jest element sygnowania więźby składający się z nazwiska mistrza, jego gmerku i umieszczonej między nimi daty. Należy podkreślić, że sygnowania dawnych konstrukcji należą do rzadkości.
2 Różnica między zawieszeniem klasycznego storczyka a wieszaka w więźbach wieszarowych polega na tym, że storczyk wisi na zastrzałach rozciąganych, a wieszak wspiera się na zastrzałach ściskanych. Pewne podobieństwo storczyka do wieszaka występuje w więźbach o redukcji poprzecznej, w której storczyk zawieszany jest tylko w kalenicy na krokwiach.


prof. dr hab. inż. arch. Jan Juliusz Tajchman
Instytut Zabytkoznawstwa
i Konserwatorstwa
Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu

Zakład Konserwatorstwa
ul. Sienkiewicza 30–32
tel.: 56 611 38 15

Źródło: Dachy, nr 10 (130) 2010

 

 

PODZIEL SIĘ:
OCEŃ: