Historyczne ciesielskie konstrukcje dachowe. Propozycja systematyki i uporządkowania terminologii, cz. 4

Ocena: 4.7
2164

Następnymi odmianami konstrukcji jętkowych są więźby o stolcach stojących i leżących oraz więźby wieszarowe (rys. 1). Stały się one u nas popularne w czasach nowożytnych.

Rys. 1. Więźby jętkowe: stolcowe i wieszarowe

6. Więźby jętkowe, stolcowe i wieszarowe

Następnymi odmianami konstrukcji jętkowych są więźby o stolcach stojących i leżących oraz więźby wieszarowe (rys. 1). Stały się one u nas popularne w czasach nowożytnych.

W dziewiętnastym stuleciu, szczególnie w jego drugiej połowie, rozpowszechniły się na naszych terenach więźby płatwiowe, także o stolcach stojących i pochyłych (leżących i kozłowych) oraz więźby wieszarowe i ich odmiany rozporowo-wieszarowe. Przed omówieniem specyfiki i terminologii wyszczególnionych powyżej typów konstrukcji dachowych (jętkowych i płatwiowych) należy zdać sobie sprawę, że bardzo istotną rolę we wszystkich rozwiązaniach odgrywają usztywnienia wzdłużne w postaci ram, z reguły dość do siebie podobnych bez względu na rodzaj więźby. Ramy te pełnią istotną rolę konstrukcyjną, a ich główne elementy także i statyczną. Ogólnie nazywamy je ramami wzdłużnymi. Przy omawianiu szczegółowym słowo „wzdłużne” opuszczamy (zgodnie z uprzednimi ustaleniami), zastępując je przymiotnikiem określającym główny element ramy, tak jak to uczyniliśmy już w więźbach storczykowych, używając określenia „rama storczykowa”.

W następnych, wspomnianych powyżej konstrukcjach będą to ramy stolcowe, kozłowe czy wieszakowe, jak przekonamy się w dalszych rozważaniach.

Wszystkie one są rozwiązywane tak samo (a wyjątkowo tylko podobnie) bez względu na system – jętkowy bądź płatwiowy. Stąd propozycja, aby takie same elementy tych ram posiadały takie same nazwy, niezależnie od okresu ich wprowadzenia oraz różnic w ich określaniu przez poszczególnych autorów podręczników lub innych opracowań. Patrząc na taką ramę prostopadle do płaszczyzny przechodzącej przez jej układ wzdłużny będziemy rozróżniali elementy pionowe, poziome i skośne – stężające.

Elementy „pionowe” to wspomniane stolce, kozły lub wieszaki. Od góry oczepiają je elementy poziome – płatwie, których nazwę należy rozciągnąć na wszystkie ramy wzdłużne konstrukcji dachowych, pozostawiając określenie „oczep” dla różnego typu ścian drewnianych1. Elementy pionowe mogą stać na podwalinach, ale bardzo często bywają ich pozbawione i stoją bezpośrednio na belkach wiązarowych (w płatwiowych konstrukcjach wieszarowych bywają wpuszczane między kleszcze). Elementy stężenia to miecze, a czasami zastrzały lub jedne i drugie jednocześnie. Te ramy wzdłużne, jak już powiedzieliśmy, są takie same lub podobne w więźbach jętkowych i płatwiowych. Różnica natomiast między tymi konstrukcjami dotyczy oparcia na nich krokwi. W więźbach jętkowych krokwie opierają się na jętkach, a te dopiero leżą na płatwiach (oparcie pośrednie). W więźbach płatwiowych krokwie spoczywają od razu na płatwiach (oparcie bezpośrednie).

Przed dalszymi rozważaniami należy wyjaśnić, co kryło się kiedyś pod nazwą stolec2 i jak określenie to powinniśmy interpretować dzisiaj. Jest to tłumaczenie terminu niemieckiego der Stuhl, ale jednocześnie der Dachstuhl, czyli stolec dachowy. Termin stolec w konstrukcjach dachów pojawia się u nas dopiero w XIX w.3 Początkowo przez stolec rozumiano pewną część konstrukcji dachowej, na której wspierają się krokwie, a więc przy dachach dwustolcowych obie ramy stolcowe łączące się ryglami lub rozporami i usztywnione mieczami4.

Żebrawski w takim rozumieniu używa terminu: „krzesło albo stolec dachowy”5. Kopkowicz stolec nazywa „mostem”, wychodząc od kolejności robót, w których najpierw stawia się most, czyli stolec6. Szereg autorów przez stolec rozumie tylko jedną ramę stolcową7 i stąd niektórzy niesłusznie mówią o ścianie stolcowej8, który to termin pasuje tylko do ścianki na poddaszu powstałej przez wypełnienie ramy stolcowej. Następne pojęcia stolca odnoszą się już tylko do samego słupa (stolcowego)9.

Biorąc pod uwagę zmiany zachodzące w rozumieniu pojęcia „stolec” oraz potrzebę operowania jednolitym systemem ram wzdłużnych dla wszystkich typów konstrukcji dachowych, proponuję termin stolec odnosić tylko do pojedynczego słupa, nazywając jednocześnie usztywnienie wzdłużne ramą stolcową (rys. 2). W więźbach jętkowych mamy do czynienia ze stolcami stojącymi i leżącymi.

Rys. 2. Więźba jętkowa jednostolcowa: A. o ramie z podwaliną B. o ramie bez podwaliny

Nie potrzeba podkreślać, że więźba jest o stolcach stojących (to się rozumie), należy jedynie wyszczególnić ilość stolców w wiązarze pełnym. Rozróżniamy zatem więźby jętkowe jedno-, dwu-i wielostolcowe (rys. 1). Czasami trzeba podkreślić, że stolce występują także i w drugiej kondygnacji wiązara. Przy więźbach o stolcach leżących nie potrzeba podkreślać, że są dwustolcowe, gdyż nie mogą być inaczej skonstruowane. Trzeba natomiast podać, w ilu kondygnacjach występują stolce leżące – najczęściej są w jednej, ale bywają także w dwóch (rys. 3), a czasami nawet i w trzech. Stolce w ramach wzdłużnych bywają ustawione w co którymś wiązarze (od trzeciego do piątego), stąd zawsze będziemy mieli do czynienia z wiązarami pełnymi i niepełnymi (rys. 1: A1, 2, B1, 2). Ramy stolcowe w więźbach jętkowych jednostolcowych (stolcach stojących) składają się ze słupów, czyli stolców oraz płatwi usztywnionych w kierunku podłużnym mieczami. Rozwiązywane są z podwalinami lub bez nich (rys. 2: A, B). W tych ostatnich stolce stoją bezpośrednio na belkach wiązarowych. Także usztywnienie jest bardzo skromne, można powiedzieć, że podstawowe.

Podobne rozwiązania występują w więźbach dwustolcowych, gdzie także spotykamy ramy stolcowe ograniczone do ww. trzech  elementów (rys. 3A).

W więźbach starych ramy bywają bardziej rozbudowane – oprócz wspomnianych już trzech elementów podstawowych mogą pojawić się nie tylko podwaliny, ale także rygle oraz zastrzały, a nie miecze (rys. 3B).

Przypisy
1 W wielu podręcznikach płatwie w konstrukcji jętkowej niesłusznie nazywane są oczepami albo nawet podciągami. Elementy te przed pojawieniem się konstrukcji płatwiowych nazywano opaskami, ramami (ramami poziomymi) lub ramami stolcowymi. J. Heurich, op. cit., s. 131) pisze: „...krokwie podparte są za pomocą tzw. stolca stojącego, to jest słupów pionowo stojących połączonych w górnym końcu ramą poziomą...”;
T. Żebrawski, op. cit. s. 140-141 wspomina natomiast: „...główną podporę stanowią słupki pionowo na czopy w belki wpuszczane i w górnych końcach płatwiami wzdłuż dachu związane; na płatwiach w poprzek czyli równolegle do belek leżą jętki, których końce zaczopowane wiążą się z krokwiami”;
J. Raczyński w swym klasycznym artykule z 1930 r. także „poziome ramy” w konstrukcjach stolcowych nazywa płatwiami (J. Raczyński, op. cit., s. 116). Podobnie elementy te klasyfikuje Z. Mączeński (op. cit., s. 336-337) na rysunkach aksonometrycznych nr 641-643.
2 Wg Słownika Staropolskiego (op. cit. t. VIII, 1977, s. 448) stolec posiada wielorakie znaczenie odnoszące się m. in. do sprzętu do siedzenia, jak: stołek, stolecz, sedile, krzesło władcy, tron (mówiło się władca siedzi na stolcu – stąd stolica), także władza, krzesło sędziego, stolec wdowi.
3 Stolca nie wymienia jeszcze ks. S. Sierakowski w 1812 r., natomiast jest o nim mowa w podręczniku M. Rouget’a z 1827 r.: „Stolec… jest albo leżącym... albo stojącym... Stolec składa się z następujących sztuk: opaska leżąca bezpośrednio pod kielbelkami (jętkami – J.T.) dla podpierania ich... sztybry lub słupy, które unoszą opaskę i stoją na podwalinie... Możnaby takową podwalinę opuścić zupełnie, jak to się szczególnie w stojących stolcach dzieje..., szpanrygiel (rozpór – J.T.) leżący tuż pod kielbelką utwierdza słupy w swem położeniu (szczególnie przy stolcach leżących, gdyż przy stojących nie jest rozporem lecz ryglem – J.T.) miecze czyli banty utrzymujące każdy stolec.”
(M. Rouget, op. cit., s. 178).
4 Por. ostatni przypis z definicją stolca wg Rouget’a.
5 T. Żebrawski wymienia: krzesło stojące, krzesło leżące, krzesło wiszące, a nawet naprężne i łukowe (T. Żebrawski, op. cit., s. 140 i n).
6 F. Kopkowicz, op. cit., s. 99.
7 Słownik Terminologiczny Sztuk Pięknych, op. cit., s. 389-390.
8 Np. W. Żenczykowski, op. cit., s. 339 i n. oraz Mały Ilustrowany Słownik Budowlany, op. cit., s. 89.
9 Np. J. Karłowicz et al., op. cit., s. 429 oraz Mały Ilustrowany Słownik Budowlany, op. cit., s. 89. Warto zaznaczyć jednocześnie, że wielu inżynierów praktyków także uważa, że stolec to słup podtrzymujący płatew.


CDN.

prof. dr hab. inż. arch. Jan Juliusz Tajchman
Instytut Zabytkoznawstwa
i Konserwatorstwa
Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu

Źródło: Dachy, nr 9 (129) 2010

 

 

PODZIEL SIĘ:
OCEŃ: