Historyczne ciesielskie konstrukcje dachowe. Propozycja systematyki i uporządkowania terminologii, cz. 3

Ocena: 5
2284

Nastąpiła tutaj redukcja widocznych (bezpośrednio) elementów zawieszenia występujących w osi poprzecznej.

Rys. 1. Połączenie jętek ze storczykiem: A. storczyk zawieszony na zastrzałach (i grzędzie) – jętki dwuczęściowe; B. storczyk zawieszony w kalenicy – jętki dwuczęściowe; C. storczyk zawieszony na jętkach całkowitych

5. Więźby jętkowe i storczykowe – cd.

Nastąpiła tutaj redukcja widocznych (bezpośrednio) elementów zawieszenia występujących w osi poprzecznej. Dlatego więźbę taką będziemy nazywali zredukowaną poprzecznie. W takich więźbach jętki mogą być dwuczęściowe, kiedy storczyk wisi w kalenicy (rys. 1B) lub całkowite, gdy storczyk wisi na nich (rys. 1C). Gdy konstrukcja więźby tego typu będzie posiadała jednocześnie redukcję podłużną i poprzeczną, nazwiemy ją więźbą storczykową zredukowaną podwójnie17 (rys. 1 C4, DACHY 7/2010, s. 26;  rys. 2). W każdej z tych odmian rama storczykowa spełnia sama główne zadanie usztywnienia podłużnego całej więźby oraz dodatkowo murowanych szczytów. Rama taka zaliczana jest do konstrukcji słupowo-ramowych, podobnie jak ściany szkieletowe, stolcowe ustroje podcieni i konstrukcji przysłupowej itp.18. Już w najprostszych więźbach jętkowych, ale także i w storczykowych, możemy spotkać wiązary pozbawione belek. Dla odróżnienia ich od konstrukcji z belkami, czyli od więźb związanych (co nie zawsze podkreślamy w nazwie), będziemy je nazywali więźbami (wiązarami) wolnymi. Krokwie w nich mogą opierać się o oczepy ścian drewnianych lub o namurnice (rys. 3), podobnie jak to się dzieje w późniejszych konstrukcjach płatwiowych. Jednak najbardziej poprawne bywa opieranie krokwi na krótkich beleczkach – kulawkach, tworzących razem z mieczami tzw. stopy. Więźby takie, szczególnie dla większych rozpiętości, celem przeniesienia sił poziomych posiadają czasem rzadko rozstawione belki ściągające więźbę, tzw. ściągi. Mogą występować one niezależnie od wiązarów, łącząc się z oczepami lub namurnicami, lub stanowić belkę wiązarową niektórych pojedynczych wiązarów (rys. 4B).

Rys. 2. Toruń. Kamienica przy ul. Wielkie Garbary 7. Model więźby storczykowej zredukowanej podwójnie z 3. ćw. XIV w. Fot. J. Krawczyk. 

Rys. 3. Więźba jętkowa – wolna (nad sklepieniem)

W takich przypadkach kulawki często bywają zaczopowane w belki poprzeczne, tzw. wymiany, biegnące od ściągu do ściągu czyli od belki wiązarowej do belki wiązarowej rzadko rozstawionej. Więźby wolne spotykamy przeważnie w budynkach gospodarczych, w domach, które posiadają murowane ścianki kolankowe (występujące już dawno, ale i dość modne obecnie) oraz w budynkach monumentalnych (np. kościołach), gdy grzbiety sklepień znajdują się powyżej oparcia krokwi, chociaż te rozwiązania występują u nas stosunkowo rzadko. Więźby takie są charakterystyczne dla tzw. kolebek drewnianych (rys. 5), dość często nazywanych niesłusznie sklepieniami lub sklepieniami pozornymi19. Więźby wolne mogą jednocześnie być więźbami otwartymi, gdy wnętrze będzie bez sklepienia lub kolebki i w związku z tym będzie widoczna cała lub prawie cała konstrukcja dachu (aż do spodu pokrycia – rys. 4: A, B). Może istnieć także więźba otwarta o wszystkich wiązarach związanych czyli z belkami wiązarowymi, na których nie położono powały ani nie podbito od spodu pułapu (rys. 4C). Należy podkreślić, że najciekawsze więźby otwarte wykształciły się w średniowieczu w  krajach stosujących przede wszystkim konstrukcje płatwiowe, a nie jętkowe.

Rys. 4. Więźby otwarte: A, B. otwarta więźba jętkowa – wolna ze ściągami; C. otwarta więźba związana

Rys. 5. Więźba jętkowa – wolna z drewnianą kolebką

Przypisy
17 J. Tajchman, op. cit., s. 198 i n.
18 W. Kalinowski, Cz. Krassowski, J.A. Miłobędzki, Z problematyki budownictwa drewnianego epoki odrodzenia, Biuletyn Historii Sztuki, nr 3/3, 1953, s. 40. Autorzy ci ramy storczykowe utożsamiają z konstrukcją szkieletową, dla której przyjęli nazwę „słupowo-ramowa”.
19 Sklepienie, jak sama nazwa wskazuje, musi być sklepione, czyli wykonstruowane z elementów kamiennych lub ceramicznych spojonych zaprawą. Sklepienie takie pracuje przede wszystkim na ściskanie. Kolebkę drewnianą natomiast tworzy deskowanie podbite od spodu więźby do mieczy i ewentualnie jętek odpowiednio dociętych w łuk.


CDN.

prof. dr hab. inż. arch. Jan Juliusz Tajchman
Instytut Zabytkoznawstwa
i Konserwatorstwa
Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu

 

Źródło: Dachy, nr 8 (128) 2010

 

 

PODZIEL SIĘ:
OCEŃ:
- Reklama -

Artykuły ekspertów

- Reklama -

Polecane firmy

Dachy - krok po kroku

Polecamy