Roboty dodatkowe a obowiązek zapłaty za ich wykonanie

Ocena: 0
2996
W toku realizacji inwestycji budowlanej wielokrotnie zachodzi potrzeba wykonania prac dodatkowych, nieobjętych zakresem umowy podstawowej. Jakie kroki prawne może podjąć wykonawca, gdy inwestor odmawia zapłaty za wykonanie takich prac, powołując się w szczególności na fakt braku pisemnego porozumienia pomiędzy stronami, a niekiedy również na fakt objęcia tych prac zakresem umowy podstawowej?

Jednym z podstawowych obowiązków inwestora jest zapłata na rzecz wykonawcy robót wynagrodzenia za prace wykonane zgodnie z umową o roboty budowlane. Zatem jednym z koniecznych elementów umowy o roboty budowlane jest szczegółowe określenie wynagrodzenia wykonawcy. Strony powinny dokładnie ustalić przede wszystkim rodzaj wynagrodzenia (ryczałtowe czy kosztorysowe) oraz inne kwestie z nim związane, np. dotyczące możliwości jego zmiany w przypadku modyfikacji zakresu prac objętych umową. Brak uregulowania w umowie kwestii wysokości wynagrodzenia wykonawcy może skutkować odmienną kwalifikacją prawną takiej umowy, która zostanie potraktowana jako zwykła umowa o dzieło. Na powyższe uwagę zwrócił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lipca 2005 r.1), stwierdzając: Przez umowę o dzieło zamawiający zobowiązuje się do zapłaty wynagrodzenia (art. 627 k.c.), zaś przez umowę o roboty budowlane inwestor zobowiązuje się do zapłaty umówionego wynagrodzenia (art. 647 k.c.). Użycie w art. 647 k.c. słowa umówionego oznacza, że określenie wysokości wynagrodzenia wykonawcy stanowi essentialia negotii umowy o roboty budowlane (…). Jeśli umowa o roboty budowlane zostanie uznana za umowę o dzieło, to negatywną dla obu stron konsekwencją tego faktu jest konieczność przyjęcia krótszych terminów przedawnienia wzajemnych roszczeń.

W czasie realizacji inwestycji budowlanej bardzo często zachodzi potrzeba wykonania robót dodatkowych, które niejednokrotnie związane są ze zmianą kosztów inwestycji. Nierzadko między stronami dochodzi do konfliktów w zakresie powyższych robót dodatkowych, a w szczególności o zapłatę wynagrodzenia za ich wykonanie. Najbezpieczniejszą formą zabezpieczenia dodatkowej płatności za roboty dodatkowe jest dokonanie zmiany umowy w formie pisemnej w zakresie ustalonego wynagrodzenia oraz zakresu zleconych robót.

Wynagrodzenie w umowie o roboty budowlane
Rozważania na temat obowiązku zapłaty wynagrodzenia na rzecz inwestora za wykonanie prac dodatkowych rozpocząć należy od przedstawienia kilku uwag ogólnych na temat regulacji wynagrodzenia w umowie o roboty budowlane. Ze względu na brak bezpośrednich przepisów w kodeksie cywilnym odnoszących się do powyższej kwestii, w orzecznictwie i doktrynie prezentowany jest pogląd, że zaistniała luka prawna uprawnia do stosowania w tym zakresie w drodze analogii przepisów dotyczących umowy o dzieło (art. 628–631 k.c.). Dopuszczalne jest przy tym ustalenie wynagrodzenia jako ryczałtowego lub kosztorysowego. Ponadto w praktyce stosowany jest także system wynagrodzenia mieszanego, który zasadniczo polega na ustaleniu wynagrodzenia ryczałtowego, zaś za wszystkie prace nieobjęte projektem wynagrodzenia kosztorysowego. Spotykane jest także wynagrodzenie kosztorysowe zawierające sztywny pułap wynagrodzenia, czyli tzw. gwarantowane wynagrodzenie maksymalne.

System wynagrodzenia ryczałtowego polega na ustaleniu z góry wynagrodzenia w kwocie absolutnej na podstawie przewidywanych kosztów wykonania inwestycji. Wynagrodzenie to co do zasady ma charakter stały i ustalane jest przy zgodzie stron co do tego, że wykonawca nie będzie żądać wynagrodzenia wyższego. Ryzyko zbyt niskiego ryczałtu ponosi wykonawca, który ustalając jego wysokość winien uwzględnić wszystkie przewidywane koszty wykonania obiektu. Dlatego składanie przez wykonawcę oferty zawierającej wynagrodzenie ryczałtowe bez szczegółowej znajomości projektu wykonawczego może się okazać ryzykowne. Przyjmuje się bowiem, że przy wynagrodzeniu ryczałtowym wykonawca co do zasady nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, nawet jeżeli w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztu prac. Działa to również w drugą stronę: zamawiający nie może domagać się obniżenia ryczałtu, nawet jeśli okaże się, że rozmiar lub koszty prac są mniejsze od przewidywanych. Oczywiście strony mogą zmienić wynagrodzenie umowne na podstawie zgodnych oświadczeń woli w granicach zasady swobody zawierania umów. Ponadto wyjątkiem od zasady braku możliwości jednostronnego żądania zmiany wynagrodzenia jest możliwość domagania się podwyższenia ryczałtu przez sąd, jeżeli nastąpiła taka zmiana stosunków, której nie można było przewidzieć, a wykonanie robót budowlanych groziłaby wykonawcy rażącą stratą.

Wynagrodzenie kosztorysowe natomiast opiera się na zestawieniu planowanych prac według przyjętych przez strony jednostek i przewidywanych kosztów ich wykonania. Kosztorys ten z reguły opracowuje wykonawca i odnosi on bezpośredni skutek na ukształtowanie ostatecznej wysokości wynagrodzenia. Ustalenie wynagrodzenia jako kosztorysowego umożliwia każdej ze stron domaganie się odpowiedniej zmiany umówionego wynagrodzenia, jeżeli w toku wykonywania umowy zarządzenie właściwego organu państwowego zmieniło wysokość cen lub stawek obowiązujących dotychczas w obliczeniach kosztorysowych. Jednakże nie odnosi się to do należności za materiały lub robociznę przed zmianą cen lub stawek zgodnie z art. 629 kodeksu cywilnego.

Roboty dodatkowe w inwestycjach budowlanych
Bardzo często w czasie realizacji inwestycji budowlanych występuje konieczność zwiększenia zakresu pierwotnego zamówienia w celu zapewnienia możliwości prawidłowego wykonania umowy lub użytkowania obiektu budowlanego będącego przedmiotem umowy zgodnie z jego przeznaczeniem. Roboty dodatkowe nie są objęte umową, ale ich wykonanie okazuje się niezbędne w trakcie realizacji umowy. Roboty te muszą mieć zatem charakter robót koniecznych do właściwego wykonania zamówienia podstawowego, co oznacza, że bez wykonania tychże robót brak byłoby możliwości wykonania lub prawidłowego wykonania umowy. Powyższe powoduje, iż po stronie inwestora występuje brak możliwości żądania od wykonawcy wykonania robót niezwiązanych z zamówieniem pierwotnym i przedmiotem umowy (tzw. dodatkowe zlecenie). Cechą konieczną robót dodatkowych jest – obok powyższej niezbędności ich wykonania – również ich nieprzewidywalność w momencie zawierania umowy.

W praktyce bardzo istotną kwestią jest więc odróżnienie robót dodatkowych w znaczeniu określonym powyżej – od dodatkowego zlecenia wykonania określonych robót nieprzewidzianych pierwotnym zakresem umownym.

Rozważając problematykę robót dodatkowych należy wskazać, że bardzo ważne jest – szczególnie w celu zapewnienia sobie przez wykonawcę otrzymania należnego wynagrodzenia – aby zlecenie wykonania robót dodatkowych i ich przyjęcie odbyło się na mocy pisemnego porozumienia stron – albo w formie odrębnej umowy, albo w formie aneksu do umowy pierwotnej. Jest to niezbędne w celu zapobieżenia ewentualnym konfliktom, jakie mogą nastąpić po wykonaniu robót dodatkowych, a które przede wszystkim dotyczą zapłaty wynagrodzenia za ich wykonanie. Dodać należy, iż spotykanym w umowach zapisem jest zobowiązanie wykonawcy do wykonania robót dodatkowych wyłącznie w oparciu o pisemne polecenie inwestora. Z punktu widzenia wykonawcy takie uregulowanie nie zawsze jest korzystne, stąd ważne jest, aby ustalenia odnoszące się do realizacji robót dodatkowych objęte zostały wzajemnym porozumieniem stron sporządzonym następnie w formie pisemnej. Już w samej umowie o roboty budowlane warto umieścić zapis stanowiący o niezbędności pisemnego wyrażenia przez strony zgodnych oświadczeń woli w zakresie wykonania robót dodatkowych, jeśli okażą się one konieczne.

Roboty dodatkowe a zapłata wynagrodzenia za ich wykonanie
W przypadku umowy o roboty budowlanej obejmującej wynagrodzenie kosztorysowe przyjmuje się, że ustalenie wynagrodzenia za roboty dodatkowe winno nastąpić w odrębnym porozumieniu stron. Dzieje się tak dlatego, że dotychczasowy kosztorys umowy nie może być pomocny w tym zakresie, gdyż nie obejmuje prac dodatkowych. Można oczywiście odwołać się do tych samych czynników cenotwórczych, które określają wynagrodzenie za prace podstawowe, ale można też przyjąć postanowienia zupełnie inne od dotychczasowych. Dopuszczalne jest także – za zgodą obu stron – umieszczenie w umowie o roboty budowlane zapisu zobowiązującego wykonawcę do wykonania robót dodatkowych, które staną się konieczne w trakcie realizacji inwestycji, w ramach dotychczasowego wynagrodzenia. Jest to już zatem kwestia wzajemnego porozumienia się stron, jednak istotne jest, aby te ustalenia znalazły odzwierciedlenie w formie pisemnej.

W praktyce większy problem dotyczy możliwości wystąpienia robót dodatkowych przy umowie ustalającej wynagrodzenie ryczałtowe oraz możliwości zmiany ryczałtu z tego względu. Wskazać należy, że co do zasady brak jest wówczas możliwości rozliczenia robót dodatkowych (gdy strony nie ustaliły zasad ich rozliczania), ponieważ ryczałt przysługuje za całość wykonanych prac objętych umową stron. Jednakże w orzecznictwie przyjmuje się, że strony umowy mogą ustalić wynagrodzenie za wykonane roboty budowlane (podstawowe i dodatkowe) jako ryczałtowe, lecz dopuszczają możliwość modyfikacji tego wynagrodzenia w zależności od konieczności wystąpienia robót dodatkowych lub zmniejszenia zakresu robót podstawowych2). Strony mogą więc zastrzec prawo do zmiany ryczałtu w granicach zasady swobody umów.

Obowiązek zapłaty za roboty dodatkowe, gdy nie ma pisemnej umowy
W toku realizacji inwestycji budowlanej strony umowy bardzo często zaniedbują legalizowania poszczególnych etapów prac, tzn. nie ustalają tego na piśmie. Sytuacja wygląda korzystnie, gdy obie strony umowy wywiązują się z wzajemnych ustnych uzgodnień. Może się jednak zdarzyć sytuacja, gdy wykonawca należycie wypełni obowiązki związane z wykonaniem prac dodatkowych, a inwestor odmówi za nie zapłaty, twierdząc, iż nie wyraził na nie zgody. Jakie kroki w celu odzyskania należności może wówczas podjąć wykonawca?

W celu przygotowania się do postępowania sądowego, wykonawca powinien podjąć stosowne działania jeszcze przed zakończeniem realizacji umowy. Niezwykle istotne jest wówczas prawidłowe sporządzenie notatek ze spotkań roboczych na budowie, protokołów odbioru prac zanikających, protokołu odbioru końcowego, dokumentacji powykonawczej, dokonywanie wpisów w dzienniku budowy w zakresie wykonanych prac dodatkowych. Wykonawca powinien każdorazowo dokumentować zgłoszone inwestorowi roszczenie lub żądanie.

Pozycja negocjacyjna wykonawcy w trakcie trwania umowy jest silniejsza niż po zakończeniu umowy, bowiem na tym etapie wykonawca może jeszcze skorzystać z różnych instytucji prawnych, których zastosowanie może niekorzystnie wpłynąć na sytuację inwestora.

Po zakończeniu realizacji umowy wykonawcy pozostaje jedynie droga sądowego dochodzenia należności. W takim przypadku pomocne mogą się okazać zeznania świadków, wszelkie posiadane dokumenty oraz inne środki dowodowe, którymi dysponuje wykonawca. W procesie trzeba wykazać fakt, że wykonane prace były robotami dodatkowymi lub były osobnymi zleceniami wykonania dodatkowo określonych prac, niezwiązanych bezpośrednio z zakresem podstawowym robót.

W pewnych sytuacjach w celu dochodzenia należnej zapłaty pomocna może być instytucja bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i n. kodeksu cywilnego), zgodnie z którą: Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Wskazać należy jednakże, że z instytucji tej można skorzystać, gdy brak innego środka prawnego umożliwiającego przywrócenie równowagi majątkowej naruszonej bez prawnego uzasadnienia (taka zasada ugruntowała się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, m.in. w wyroku z dnia z dnia 2 sierpnia 2007 r.3) Zatem skorzystanie z tej instytucji nie zawsze będzie możliwe i skuteczne.

Podsumowanie
Podsumowując problematykę rozliczenia robót dodatkowych, postulować należy przede wszystkim o właściwe zadbanie o własne interesy przez strony umowy jeszcze na etapie sporządzania takiej umowy oraz jej realizacji. Nawet gdy inwestor nie chce podpisać właściwego aneksu do umowy na etapie realizacji umowy, wykonawca może próbować zmienić nastawienie inwestora poprzez podjęcie określonych środków prawnych, względnie w sposób rozważny budować i wzmacniać swoją pozycję procesową w ewentualnym sporze sądowym.

Po zakończeniu umowy wykonawca ma znacznie mniej możliwości prawnych - co jednak nie jest równoznaczne z brakiem jakichkolwiek możliwości dochodzenia roszczeń. Zasadą bowiem jest, że jeżeli strony łączyła umowa o wykonanie określonych robót budowlanych, a wykonane zostały także nieujęte w umowie roboty dodatkowe, to wykonawcy również należy się odpowiednia za nie zapłata. 


1) I CK 77/2005, „Glosa” 2007, nr 4, s. 54
2) Tak Sąd Najwyższy m.in. w: wyroku z dnia 26 kwietnia 2007 r., III CSK 366/06, niepubl.; wyroku z dnia 14 marca 2008 r., IV CSK 460/07m niepubl.
3) V CSK 152/07, LexPolonica nr 1536113)


Ewelina Żytniak
Aplikant radcowski w kancelarii „Malinowski i Wspólnicy. Adwokaci
i radcowie prawni” Sp.p.
www.wmalinowski.pl

Kancelaria specjalizuje się
w kompleksowej obsłudze prawnej podmiotów prowadzących działalność w branży budowlanej, w tym inwestorów, wykonawców, podwykonawców i innych podmiotów.


Źródło: Dachy, nr 10 (142) 2011
PODZIEL SIĘ:
OCEŃ:

Artykuły ekspertów

- Reklama -

Polecane firmy

Dachy - krok po kroku

Polecamy